Ασκήσεις για την ανάπτυξη της οπτικής μνήμης και αμφιδεξιότητας

   Παρακάτω παραθέτω κάποιες ασκήσεις για την ανάπτυξη αμφιδεξιότητας και την βελτίωση των νοητικών ικανοτήτων και της αντίληψης στο σχέδιο:

1. Γράψτε το ίδιο κείμενο και με τα δύο χέρια ταυτόχρονα, πρώτα στην ίδια κατεύθυνση και μετά αντίστροφα (π.χ. το ένα χέρι γράφει από τα αριστερά προς τα δεξιά, ενώ το άλλο από τα δεξιά προς τα αριστερά ταυτόχρονα.) Κάντε το ίδιο βουστροφηδόν και δημιουργήστε παρόμοιες ασκήσεις προς όλες τις κατευθύνσεις. Επαναλάβετε αυτή την άσκηση μέχρι να μπορείτε να την εκτελέσετε άνετα και γρήγορα προς όλες τις κατευθύνσεις.

2. Διαλέξτε μια φωτογραφία, έναν πίνακα ή ένα σχέδιο που σας αρέσει και αφού το παρατηρήσετε προσεκτικά, κλείστε τα μάτια σας και προσπαθήστε να το φανταστείτε μέσα στο μυαλό σας. Στη συνέχεια, φέρτε ξανά μπροστά σας την εικόνα και δείτε τι παραλείψατε. Συνεχίστε έτσι μέχρις ότου να μπορείτε να ανακαλέσετε την εικόνα στο μυαλό σας ολοζώντανα και με όλες τις λεπτομέρειες.
3. Διαλέξτε πάλι μια φωτογραφία όπως παραπάνω και αφού παρατηρήσετε μια λεπτομέρεια, προσπαθήστε να την σχεδιάσετε στο χαρτί από μνήμης και χωρίς να κοιτάζετε το πρωτότυπο. Ξεκινήστε από μικρές και εύκολα αφομοιώσιμες λεπτομέρειες και προχωρήστε σιγά-σιγά στην αντιγραφή ολόκληρης της φωτογραφίας από μνήμης. Ελέγξτε τα αποτελέσματα των προσπαθειών σας με ένα κομμάτι διαφανές χαρτί (tracing paper) πάνω στο οποίο θα ξεπατικώσετε το πρωτότυπο, πριν το τοποθετήσετε πάνω από το δικό σας σχέδιο για να δείτε που έχετε πέσει έξω (μέθοδος του Ράσκιν).

4. Προσπαθήστε να αντιγράψετε μια φωτογραφία ή ένα έργο ανάποδα (άσκηση δανεισμένη από το βιβλίο Drawing on the right side of the brain της Μπέτυ Έντουαρντς).

5. Διαλέξτε ένα θέμα (ή ένα έργο κάποιου ζωγράφου ή μια φωτογραφία) και προσπαθήστε να το αντιγράψετε σχεδιάζοντας όχι τα αντικείμενα, αλλά τον αρνητικό χώρο, δηλ. τα κενά μεταξύ των αντικειμένων (και αυτή η άσκηση είναι από το βιβλίο της Έντουαρντς.)

6. Το βράδυ πριν κοιμηθείτε προσπαθήστε να ανακαλέσετε στο νου σας τις μορφές που μελετήσατε κατά τη διάρκεια της ημέρας (άσκηση του Λεονάρντο ντα Βίντσι).

7. Διαλέξτε μια ιστορία, κλείστε τα μάτια σας και προσπαθήστε να την φανταστείτε όλη από την αρχή μέχρι το τέλος μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια. Προσπαθήστε να την κάνετε όσο πιο ζωντανή και λεπτομερή γίνεται (κλασική άσκηση για την ανάπτυξη της φαντασίας και της αυτοσυγκέντρωσης). 

   Στις παραπάνω ασκήσεις όπου καλείστε να σχεδιάσετε, προσπαθήστε να χρησιμοποιήσετε και τα δύο σας χέρια εναλλάξ.

   

   Αυτές οι ασκήσεις είναι υπεραρκετές για να σας απασχολήσουν για μήνες ολόκληρους. Φρονώ ότι πιστή και καθημερινή εξάσκηση θα σας βοηθήσουν να αναπτύξετε τις νοητικές και σχεδιαστικές σας ικανότητες, την οπτική σας μνήμη και την παρατηρητικότητα σε βαθμό εξαιρετικό. Ας σημειωθεί ότι μεγάλοι καλλιτέχνες όπως ο Λεονάρντο ντα Βίντσι και ο Μιχαήλ Άγγελος, πέρα από μεγαλοφυίες ήταν και αμφιδέξιοι. Η άσκηση της οπτικής μνήμης, όπως έχουμε αναφέρει σε άλλη δημοσίευση, ήταν κάποτε βασική εκπαίδευση σε σχολές καλές τεχνών της Ευρώπης, ενώ η ανάπτυξη της αμφιδεξιότητας και της ανεξαρτησίας των χεριών βασική δεξιότητα κάθε πιανίστα. Για να καταλάβετε τι εννοώ φανταστείτε δύο πιανίστες να παίζουν μια σονάτα του Μότσαρτ ή του Μπραμς για δύο πιάνα με δαιμονική ταχύτητα σε τέλειο συγχρονισμό.

Καλή επιτυχία και φροντίστε να κάνετε αυτές τις ασκήσεις όσο πιο διασκεδαστικές γίνεται!

Μνήμη και οραματισμός

   Σε προηγούμενη δημοσίευση είχαμε αναφερθεί στο ρόλο της μνήμης στην εικαστική δημιουργία. Πέρα από τις ασκήσεις που αναφέρονται στο βιβλίο του Lecoq, αξίζει να αναφερθούν εν τάχει κάποια πράγματα για τον ρόλο του οραματισμού (visualization) στην ανάπτυξη της μνήμης και της φαντασίας. Οραματισμός είναι η χρήση της εκπαιδευμένης φαντασίας για την ανάπτυξη ικανοτήτων και την επίτευξη αποτελεσμάτων σε ψυχολογικό και υλικό επίπεδο. Έχει μελετηθεί από επιστήμονες ιδιαίτερα τις τελευταίες δεκαετίες και μεταξύ άλλων έχει χρησιμοποιηθεί από αθλητές, συγγραφείς, ηθοποιούς, μουσικούς, ασθενείς και άλλους πολλούς για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων και αποτελεσμάτων. 

   Για παράδειγμα, έγιναν μελέτες με αθλητές και διαπίστωσαν ότι εκείνοι που αφιέρωναν το 75% του χρόνου τους σε νοητική προπόνηση και μόνο το υπόλοιπο 25% σε κανονική, πετύχαιναν καλύτερες επιδόσεις από εκείνους που έκαναν μόνο κανονική προπόνηση. Ηθοποιοί που χρησιμοποιούν τη μέθοδο Stanislavski χρησιμοποιούν με παρόμοιο τρόπο την φαντασία για να μπουν στο πετσί του ρόλου τους, ενώ μουσικοί (όπως μας λέει για παράδειγμα η διάσημη πιανίστα Angela Hewitt σ' αυτό το βίντεο) μπορεί να παίζουν την παρτιτούρα μέσα στο μυαλό τους για ώρες προτού να την παίξουν στο όργανό τους. Το θέμα είναι ανεξάντλητο και οι εφαρμογές απεριόριστες. Όσον αφορά τις εικαστικές τέχνες, το βασικό είναι να αναπτυχθεί η προσοχή και η παρατηρικότητα, πρώτα παρατηρώντας και απομνημονεύοντας μορφές και στη συνέχεια ανακαλώντας αυτές τις μορφές στη μνήμη, ξανά και ξανά μέχρι η απομνημόνευση και η ανάκληση να γίνουν δεύτερη φύση.

Το μάτι και η μνήμη - Σκέψεις για το σχέδιο (ΙΙΙ)

   Κοιτάζοντας κανείς τα σχέδια των μεγάλων καλλιτεχνών, ιδίως της Αναγέννησης, παρατηρεί ότι πολλά από αυτά εκτελέστηκαν από μνήμης. Τι είδους μνήμη όμως είναι αυτή που μπορεί και καταγράφει, ανακαλεί και αναδημιουργεί λεπτομέρειες, χειρονομίες, κίνηση, φως, σκιά και χρώμα με τελειότητα που θα έκανε και φωτογραφική μηχανή να ωχριά;  

   Ο Λεονάρντο στα Σημειωματάριά του γράφει: "...πριν κοιμηθώ φέρνω στο νου μου και φαντάζομαι τις εξωτερικές λεπτομέρειες των μορφών που μελέτησα το πρωί [...] μια εξαιρετική και πολύ χρήσιμη άσκηση για την ανάπτυξη  της μνήμης." Δηλαδή, ο Λεονάρντο είχε ανακαλύψει και χρησιμοποιούσε από τότε αυτά που ψυχολόγοι και επιστήμονες μελέτησαν και τεκμηρίωσαν μόλις τις τελευταίες δεκαετίες: το ρόλο της δημιουργικής φαντασίας και του οραματισμού (visualization) σε κατάσταση διαφοροποιημένης συνειδητότητας (altered state of consciousness) πριν από τον ύπνο για την ανάπτυξη και ενίσχυση νοητικών ικανοτήτων.

   Kατά πάσα πιθανότητα τo πληρέστερο και μεθοδικότερο σύστημα που έχουμε σήμερα στη διάθεσή μας για την εξάσκηση και ανάπτυξη της οπτικής μνήμης στο σχέδιο και τη ζωγραφική, μάς έρχεται από τη Γαλλία του 19ου αιώνα και έναν κύριο που ονομαζόταν Οράς Λεκόκ ντε Μπουαμποντράν (Horace Lecoq de Boisbaudran) και ο οποίος ήταν, μεταξύ άλλων, ο δάσκαλος του Αυγούστου Ροντέν (ο οποίος είχε εμφανώς επηρεαστεί από τις μεθόδους του δασκάλου του).

   Ο Λεκόκ ανέπτυξε μία σειρά απλών και σταδιακών ασκήσεων οι οποίες βοηθούσαν τον σπουδαστή να απομνημονεύει, να σχεδιάζει και να ζωγραφίζει με ακρίβεια από μνήμης. Ξεκινούσε ζητώντας από τους μαθητές του να παρατηρήσουν και να απομνημονεύσουν με όποιον τρόπο ήθελαν  γραμμές, άξονες και απλά σχήματα (π.χ. μία μύτη σε προφίλ), προχωρώντας στη συνέχεια σε όλο και πιο σύνθετα σχήματα, τόνο, χρώμα και στο τέλος τοπία και μοντέλα σε κίνηση. Τα αποτελέσματα είχαν μεγάλη επιτυχία και παρουσιάστηκαν στην Ακαδημία Καλών Τεχνών στο Παρίσι, καθώς και σε άλλους οργανισμούς και σιγά-σιγά ενσωματώθηκαν στη διδασκαλία του ελευθέρου σχεδίου όχι μόνο στη Γαλλία, αλλά και στις ΗΠΑ και την Μεγάλη Βρετανία μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα. 

   Δυστυχώς, με τα χρόνια το σύστημα παρέπεσε σε αχρησία, παρόλο που ασκήσεις για την ανάπτυξη της οπτικής μνήμης χρησιμοποιούνται μάλλον άτυπα σε διάφορα εργαστήρια και σχολές καλών τεχνών ανά τον κόσμο.  

   Το πρωτότυπο γαλλικό κείμενο που παρουσιάζει αναλυτικά τη μέθοδό του βρίσκεται εδώ, ενώ η αγγλική μετάφραση είναι εδώ (και τα δύο άνευ πνευματικών δικαιωμάτων). Τέλος, ένα πολύ ωραίο άρθρο για το θέμα από τις Carol Allison και Joan Irey είναι εδώ.

Από παιδί αναρωτιόμουν...

...τα χρώματα που βάζουν οι μεγάλοι ζωγράφοι στα έργα τους είναι αυτά που βλέπουν ή αυτά που τους αρέσουν; Αν βάλεις εκατό άτομα να σου γράψουν μια έκθεση με το ίδιο θέμα, θα έχεις εκατό ριζικά διαφορετικές εκθέσεις. Αν βάλεις εκατό άτομα να μεταφράσουν το ίδιο κείμενο, θα έχεις εκατό πολύ διαφορετικές μεταφράσεις. Και όταν σε ένα πείραμα, ζήτησαν από τους αυτόπτες μάρτυρες ενός συμβάντος να περιγράψουν το συμβάν, είχαν τόσες περιγραφές όσους και μάρτυρες. Και μάλιστα αντικρουόμενες και διαφορετικές μεταξύ τους περιγραφές, γιατί άλλα έλεγε ο ένας κι άλλα έλεγε ο άλλος.

Άρα, γιατί κάτι ανάλογο να μην ισχύει και στη ζωγραφική;

Κι όμως. Η αυτονόητη, φυσιολογική και σχεδόν δεδομένη υποκειμενικότητα της όρασης είναι κάτι που δεν μπορώ εύκολα να δεχτώ. Όταν κοιτάζουμε το ίδιο πράγμα, αυτό που βλέπουμε είναι το ίδιο; Ή μήπως όχι; Κι αν τελικά δεν βλέπουμε το ίδιο πράγμα, τότε o κόσμος που βλέπουμε είναι αναγκαστικά κατακερματισμένος. Και η αλήθεια απροσπέλαστη. Πώς μπορούμε να ξέρουμε αν αυτό που βλέπουμε είναι σωστό; Υπάρχει κάποιο πρότυπο; Η απόλυτη όραση; Η αντικειμενική όραση; Το ερώτημα παραμένει: οι μεγάλοι ζωγράφοι βάζουν τα χρώματα που βλέπουν και παρατηρούν στη φύση ή αυτά που τους αρέσουν;