Και το φως εν τη σκοτία φαίνει: αναφορά στον Σπυρόπουλο

Γιάννης Σπυρόπουλο: Ό,τι απέμεινε, 1973

   Με αφορμή δύο έργα του Γιάννη Σπυρόπουλου που είδα πρόσφατα στη έκθεση της Εθνικής Πινακοθήκης και κάποια ερωτήματα που έχουν απασχολήσει έντονα κατά καιρούς τους κριτικούς, οφείλουμε να ξεκαθαρίσουμε ότι όταν μιλάμε για τον πατέρα της αφαίρεση στην Ελλάδα, αναφερόμαστε σε εκείνον του οποίου το έργο στο σύνολό του και όχι αποσπασματικά φαίνεται να βρίσκει στην «αφαίρεση» (ό,τι κι αν σημαίνει ο όρος «αφαίρεση»), την πλήρωσή του, το σκοπό, την Ιθάκη του. Γιατί πολλά στάδια μπορεί να περάσει το έργο ενός καλλιτέχνη και πολλοί είναι αυτοί που ενδεχομένως σε κάποια φάση να ερωτοτρόπησαν με την αφαιρετικότητα ή την αφαίρεση, αλλά το ερώτημα είναι ποιος είναι αυτός που είδε με αυτό τον τρόπο;

   Δεύτερον, είναι σχεδόν καθιερωμένη πρακτική στην Ελλάδα το έργο των Ελλήνων καλλιτεχνών να προσδιορίζεται από τους θεωρητικούς και τους κριτικούς της τέχνης ετεροαναφορικά, δηλ. σε σχέση και με σύγκριση προς καλλιτέχνες, τάσεις και ρεύματα του εξωτερικού. Δεν γίνεται έκθεση νέων ή ακόμα και καθιερωμένων καλλιτεχνών σε μουσείο ή γκαλερί στην Ελλάδα, όπου στα εισαγωγικά σημειώματα να μην γίνεται αναφορά στον Σεζάν, τον Ντυσάν, τον Πόλλοκ, τον Ντε Κούνινγκ ή δεν ξέρω κι εγώ ποιον άλλο τυχαίνει να είναι της μόδας εκείνη την εποχή. Αυτό όμως παραβιάζει τη θεμελιωδέστατη φύση της ίδιας της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Είναι σαν προσπαθούμε να ορίσουμε την τροχιά ενός πλανήτη σε σχέση με έναν ξένο ήλιο σε κάποιο άλλο σύστημα. Και ενώ, το φως μπορεί να ταξιδεύει από το ένα άστρο στο άλλο, μια τέτοια μετατόπιση βαρυτικού και φωτεινού κέντρου παραβιάζει τους νόμους της φύσης, ιδίως όταν μιλάμε για καλλιτέχνες που βρήκαν το δικό τους φως και είναι αυτόφωτοι. 

   Οπότε, ας σταματήσουμε να αναφερόμαστε στο έργο του Σπυρόπουλου σε σχέση με τον Σεζάν, τον Ρέμπραντ, τον Τάπιες, την art informel και άλλους πολλούς. Γιατί μπορεί τα άστρα να κοιτάζουν το ένα το άλλο και μερικά να χαμογελούν, το καθένα όμως έχει το δικό του φως και στην περίπτωση του Σπυρόπουλου είναι καθαρά Ελληνικό.

Ο καλλιτέχνης και η πατρίδα του

   Γράφει ο Ράσκιν ότι όλοι οι μεγάλοι ζωγράφοι σε όλες τις εποχές μπόρεσαν να αποδώσουν με επιτυχία μόνο αυτό που γνώρισαν κι αγάπησαν από μικροί. Έτσι, οι Μαντόνες του Ραφαήλ γεννήθηκαν στα βουνά του Ουρμπίνο, ενώ του Γκιρλαντάιο στη Φλωρεντία. Κανείς από αυτούς δεν προσπάθησε να προσδώσει στα μοντέλα του εβραϊκά χαρακτηριστικά χάριν αληθοφάνειας. Αντιθέτως, όσοι ζωγράφοι επέτρεψαν στο πνεύμα τους να υποταχτεί στο πνεύμα ξένων τόπων και καιρών, έχασαν τη δημιουργική τους δύναμη.

«All artists who have attempted to assume, or in their weakness have been affected by, the national peculiarities of other times and countries, have instantly, whatever their original power, fallen to third-rate rank, or fallen altogether; and have invariably lost their birthright and blessing, lost their power over the human heart, lost all capability of teaching or benefiting others.» (Modern Painters Ι)

    Σε παλιότερη ανάρτηση, είχαμε αναφερθεί στη σχέση μεταξύ ιδέας και τόπου. Πράγματι, σε μια πρόσφατη έκθεση είδαμε δύο έργα του Παπαλουκά, φανερά επηρεασμένα από τον ιμπρεσιονισμό, το φως όμως των οποίων δεν είχε καμία σχέση με το φως της Γαλλίας. Πάμπολλα είναι τα παραδείγματα Ελλήνων ζωγράφων που ακολούθησαν τα ξένα ρεύματα με αμφίβολα αποτελέσματα. Κι ενώ το κυνήγι της ελληνικότητας στη ζωγραφική, καθώς και το πάντρεμα των δυτικοευρωπαϊκών ρευμάτων με την ελληνική παράδοση τόσο στις εικαστικές τέχνες, όσο και στη μουσική,  παραμένει μέχρι στιγμής ένα μάλλον θολό τοπίο, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι όσες φορές Έλληνες ζωγράφοι κυνήγησαν το ξένο πνεύμα, θυσιάζοντας ολοκληρωτικά το δικό τους, έχασαν.

Το ανάστημα του δασκάλου: μια μνήμη

...αρχές της δεκαετίας του '90. Μια αίθουσα διδασκαλίας φίσκα -100 άτομα- κι ένας μικροσκοπικός ηλικιωμένος ανθρωπάκος μπαίνει για το πρώτο μάθημα της χρονιάς στην Ιστορία της Τέχνης και την Αισθητική της εικόνας. Συστήνεται. Τον λένε Σπύρο Κουκουλομάτη και είναι ζωγράφος. Αφού αυτός θα είναι ο δάσκαλός μας για τα επόμενα τρία χρόνια, οφείλει να συστηθεί με τον δικό του τρόπο. Παρουσιάζοντας το ζωγραφικό του έργο.

...αρχίζει η προβολή των σλάιντς, όπου διάφορες αναπάντεχες εικόνες διαδέχονται η μία την άλλη. Γνωρίζαμε τι είναι ο σουρεαλισμός, αλλά σε κάθε περίπτωση το έργο του μάς ξένισε, μάς φάνηκε αλλόκοτο. Περίεργοι σουρεαλιστικοί πίνακες με διάφορους συμβολισμούς. Όσο τρέχανε τα σλάιντς στην οθόνη, τόσο το κλίμα μέσα στην αίθουσα άλλαζε. Την σιγή διαδέχτηκε ένας βόμβος που μέσα σε λεπτά έγινε σούσουρο. Θες ήταν η τεχνοτροπία του έργου του, θες οι ερμηνείες και οι συμβολισμοί, σίγουρα ήταν κάτι πολύ έξω από αυτά που είχαμε συνηθίσει. Το σούσουρο έγινε γέλιο και ειρωνία και ξαφνικά όλο το αμφιθέατρο γελούσε, σχολίαζε με ένα τρόπο που άγγιζε σχεδόν τον χλευασμό. Κι όμως, ο μικροσκοπικός εκείνος ανθρωπάκος δεν ταράχτηκε στο παραμικρό, παρά συνέχισε απτόητος την παρουσίασή του με εκείνη την αταραξία που φαντάζεται κανείς μόνο στον Βούδα. Μέσα σε λίγο λεπτά, ο κουρνιαχτός είχε καταλαγιάσει, η παρουσίαση ολοκληρώθηκε κανονικά στην προγραμματισμένη της ώρα και έκτοτε και για όλη την υπόλοιπη χρονιά εκατό άτομα κρεμόντουσαν κυριολεκτικά από τα χείλη του. Ήταν το μόνο μάθημα σε όλη τη σχολή που είχε τόση και σταθερή συμμετοχή.

Αυτός ήταν ο Σπύρος Κουκουλομάτης. Ένας δάσκαλος και ζωγράφος, του οποίου το έργο σήμερα παραμένει άγνωστο. Μια αναζήτηση στις διαδικτυακές μηχανές αναζήτησης δίνει πολύ πενιχρά αποτελέσματα.

Κι όμως, θα ήθελα πάρα πολύ να βρισκόμουν ξανά σ' αυτή την παρουσίαση.

Το μοναδικό έργο του δασκάλου που μπόρεσα να εντοπίσω στο διαδίκτυο.

Υστερόγραφο 2/11/2012: Εντοπίστηκε στο ψηφιακό αρχείο της ΕΡΤ ένα επεισόδιο της εκπομπής ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ με αφιέρωμα στο Σπύρο Κουκουλομάτη. Μπορείτε να το παρακολουθήσετε εδώ.

Η εθνική μοναξιά του Ιωάννη Αλταμούρα

  

 Τον τελευταίο καιρό, σκέφτομαι συνεχώς την έκθεση του Ιωάννη Αλταμούρα που είχα δει πέρυσι στο Μουσείο Μπενάκη και συνειδητοποιώ πόσο εξαιρετικός ζωγράφος ήταν. Τον συγκρίνω με τους σύγχρονούς του στην υπόλοιπη Ευρώπη και δεν τον βρίσκω λειψό σε τίποτα. Και όχι μόνο δεν τον βρίσκω λειψό, αλλά σε πολλά θεωρώ ότι τους βάζει τα γυαλιά. Σκέφτομαι αυτά και κάποιους άλλους, τον Μπουζιάνη, τον Σπυρόπουλο, τον Παρθένη, τον Μόραλη και ...περιμένω. 

Το λιμάνι της Κοπεγχάγης

Ο νεοϊμπρεσιονιστής εξπρεσιονιστής Μπουζιάνης

Αξιοσημείωτα είναι τουλάχιστον δύο πράγματα όσον αφορά το έργο του Γιώργου Μπουζιάνη. Το πρώτο είναι ότι το έργο του ακόμα και σήμερα παραμένει απροσπέλαστο. Και ο λόγος που παραμένει απροσπέλαστο είναι ότι παραμένει ανένταχτο σε κίνημα και θεωρία, δύσκολο να κατανοηθεί, δύσκολο να προσεγγιστεί. Ίσως γιατί ήταν και παραμένει πολύ μπροστά από την εποχή του. Αυτό μας οδηγεί και στο δεύτερο αξιοσημείωτο του πράγματος. Ότι δηλ. παραμένει σχετικά παραγνωρισμένος ακόμα και σήμερα.

Ποιά όμως είναι η ιδιαιτερότητα του έργου του; Ο Μπουζιάνης δομεί τα έργα του με χρωματικές κηλίδες. Όπως έλεγε κι ο Εγγονόπουλος "το σχέδιο είναι το σχήμα που παίρνει η χρωματική κηλίδα για να συμβάλη συνθετικά με τις άλλες κηλίδες, στη νόμιμη αξιοποίηση της επίπεδης επιφάνειας του πίνακος."

Ο Μπουζιάνης βλέπει χρωματικές εντυπώσεις. Ως προς αυτό ακολουθεί τους Ιμπρεσσιονιστές που κοίταζαν και έβλεπαν τις χρωματικές εντυπώσεις και μεταβολές του φωτός και τις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις. Αυτό όμως που τον διαφοροποιεί από αυτούς είναι ότι ο Μπουζιάνης επιλέγει τις εντυπώσεις εκείνες που χαρακτηρίζουν και εκφράζουν αυτό που αυτός βλέπει και θέλει να πει για το θέμα του. Αυτές και μόνο αυτές καταγράφει στο χαρτί. Ο χώρος είναι φαινομενικά κενός και η μορφή βασιλεύει. Ο χώρος όμως είναι φαινομενικά κενός, γιατί ο χώρος εσωτερικεύεται στη μορφή.

Και εκεί είναι, σ' αυτή τη διαδικασία της επιλογής και της εσωτερίκευσης, που αγγίζει τον Εξπρεσσιονισμό. Το 1910 ο Αντονίν Μάτετσεκ που μάς έδωσε τον πρώτο ορισμό του κινήματος, είδε τον Εξπρεσσιονισμό ως αντίποδα του Ιμπρεσιονισμού και ο Daniel Albright χαρακτήρισε τον Εξπρεσσιονισμό ως έναν απεσταγμένο και εσωτερικευμένο Ιμπρεσσιονισμό. Για τον Μάτετσεκ ο «εξπρεσσιονιστής επιθυμεί να εκφράσει τον εαυτό του [...], απορρίπτει τις απευθείας αντιλήψεις για να χτίσει το έργο του πάνω σε πιο περίπλοκες ψυχικές δομές. Εντυπώσεις και νοητικές εικόνες περνούν μέσα από την ψυχή του σαν από φίλτρο, αφαιρώντας τα υλικά συσσωματώματα για να μείνει η καθαρή ουσία. Εντυπώσεις και νοητικές εικόνες αφομοιώνονται και συμπυκνώνονται σε γενικότερες μορφές και τύπους, που μεταγράφονται με απλά στενογραφικά σύμβολα και τύπους»

Δεν είναι αυτός ο ορισμός εξαιρετικά χαρακτηριστικός για το έργο του Μπουζιάνη, ο οποίος ήταν ένας ζωγράφος με ένα πολύ υψηλό επίπεδο αντίληψης, αλλά και αφαίρεσης; Πίσω από την φαινομενική λιτότητα των υδατογραφιών του κρύβεται το εξαιρετικά περίπλοκο χάος της οπτικής εμπειρίας, το οποίο έχει πρώτα καταγράψει και συνάμα δυϊλίσει και αποστάξει σε χρώμα που είναι εντύπωση, αλλά και συνάμα έκφραση.

Αυτό είναι το σημείο που ο Ιμπρεσσιονισμός συναντάει τον Άλλο του εαυτό: τον Εξπρεσσιονισμό. Και είναι αξιοσημείωτο ότι η ένωση αυτή έγινε μέσα στην ψυχή ενός Έλληνα που πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην κοιτίδα του Εξπρεσσιονισμού και που όταν πήγε στην άλλη κοιτίδα και τότε επίκεντρο της καλλιτεχνικής ζωής του κόσμου, το Παρίσι, κανείς δεν γύρισε να τον κοιτάξει.

Το σχέδιο & το χρώμα

Πέτυχα σήμερα ένα παλιό άρθρο του ΒΗΜΑΤΟΣ για τον Εγγονόπουλο, το οποίο είχε γραφτεί με αφορμή την έκδοση ενός λευκώματος για τον καλλιτέχνη και ποιητή. Διαβάζοντας, γοητεύτηκα από κάποια λόγια του Εγγονόπουλου, όπως μας τα μεταφέρει ο Ιάκωβος Βούρτσης, και όπως τα αναμεταδίδω τώρα εγώ.

«... στη ζωγραφική έδινε απόλυτη σημασία στην αξία του χρώματος έναντι του σχεδίου. "Ετσι, η ζωγραφική γίνεται με το χρώμα", έλεγε. "Το σχέδιο είναι το σχήμα που παίρνει η χρωματική κηλίδα για να συμβάλη συνθετικά με τις άλλες κηλίδες, στη νόμιμη αξιοποίηση της επίπεδης επιφάνειας του πίνακος."