Ασκήσεις για την ανάπτυξη της οπτικής μνήμης και αμφιδεξιότητας

   Παρακάτω παραθέτω κάποιες ασκήσεις για την ανάπτυξη αμφιδεξιότητας και την βελτίωση των νοητικών ικανοτήτων και της αντίληψης στο σχέδιο:

1. Γράψτε το ίδιο κείμενο και με τα δύο χέρια ταυτόχρονα, πρώτα στην ίδια κατεύθυνση και μετά αντίστροφα (π.χ. το ένα χέρι γράφει από τα αριστερά προς τα δεξιά, ενώ το άλλο από τα δεξιά προς τα αριστερά ταυτόχρονα.) Κάντε το ίδιο βουστροφηδόν και δημιουργήστε παρόμοιες ασκήσεις προς όλες τις κατευθύνσεις. Επαναλάβετε αυτή την άσκηση μέχρι να μπορείτε να την εκτελέσετε άνετα και γρήγορα προς όλες τις κατευθύνσεις.

2. Διαλέξτε μια φωτογραφία, έναν πίνακα ή ένα σχέδιο που σας αρέσει και αφού το παρατηρήσετε προσεκτικά, κλείστε τα μάτια σας και προσπαθήστε να το φανταστείτε μέσα στο μυαλό σας. Στη συνέχεια, φέρτε ξανά μπροστά σας την εικόνα και δείτε τι παραλείψατε. Συνεχίστε έτσι μέχρις ότου να μπορείτε να ανακαλέσετε την εικόνα στο μυαλό σας ολοζώντανα και με όλες τις λεπτομέρειες.
3. Διαλέξτε πάλι μια φωτογραφία όπως παραπάνω και αφού παρατηρήσετε μια λεπτομέρεια, προσπαθήστε να την σχεδιάσετε στο χαρτί από μνήμης και χωρίς να κοιτάζετε το πρωτότυπο. Ξεκινήστε από μικρές και εύκολα αφομοιώσιμες λεπτομέρειες και προχωρήστε σιγά-σιγά στην αντιγραφή ολόκληρης της φωτογραφίας από μνήμης. Ελέγξτε τα αποτελέσματα των προσπαθειών σας με ένα κομμάτι διαφανές χαρτί (tracing paper) πάνω στο οποίο θα ξεπατικώσετε το πρωτότυπο, πριν το τοποθετήσετε πάνω από το δικό σας σχέδιο για να δείτε που έχετε πέσει έξω (μέθοδος του Ράσκιν).

4. Προσπαθήστε να αντιγράψετε μια φωτογραφία ή ένα έργο ανάποδα (άσκηση δανεισμένη από το βιβλίο Drawing on the right side of the brain της Μπέτυ Έντουαρντς).

5. Διαλέξτε ένα θέμα (ή ένα έργο κάποιου ζωγράφου ή μια φωτογραφία) και προσπαθήστε να το αντιγράψετε σχεδιάζοντας όχι τα αντικείμενα, αλλά τον αρνητικό χώρο, δηλ. τα κενά μεταξύ των αντικειμένων (και αυτή η άσκηση είναι από το βιβλίο της Έντουαρντς.)

6. Το βράδυ πριν κοιμηθείτε προσπαθήστε να ανακαλέσετε στο νου σας τις μορφές που μελετήσατε κατά τη διάρκεια της ημέρας (άσκηση του Λεονάρντο ντα Βίντσι).

7. Διαλέξτε μια ιστορία, κλείστε τα μάτια σας και προσπαθήστε να την φανταστείτε όλη από την αρχή μέχρι το τέλος μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια. Προσπαθήστε να την κάνετε όσο πιο ζωντανή και λεπτομερή γίνεται (κλασική άσκηση για την ανάπτυξη της φαντασίας και της αυτοσυγκέντρωσης). 

   Στις παραπάνω ασκήσεις όπου καλείστε να σχεδιάσετε, προσπαθήστε να χρησιμοποιήσετε και τα δύο σας χέρια εναλλάξ.

   

   Αυτές οι ασκήσεις είναι υπεραρκετές για να σας απασχολήσουν για μήνες ολόκληρους. Φρονώ ότι πιστή και καθημερινή εξάσκηση θα σας βοηθήσουν να αναπτύξετε τις νοητικές και σχεδιαστικές σας ικανότητες, την οπτική σας μνήμη και την παρατηρητικότητα σε βαθμό εξαιρετικό. Ας σημειωθεί ότι μεγάλοι καλλιτέχνες όπως ο Λεονάρντο ντα Βίντσι και ο Μιχαήλ Άγγελος, πέρα από μεγαλοφυίες ήταν και αμφιδέξιοι. Η άσκηση της οπτικής μνήμης, όπως έχουμε αναφέρει σε άλλη δημοσίευση, ήταν κάποτε βασική εκπαίδευση σε σχολές καλές τεχνών της Ευρώπης, ενώ η ανάπτυξη της αμφιδεξιότητας και της ανεξαρτησίας των χεριών βασική δεξιότητα κάθε πιανίστα. Για να καταλάβετε τι εννοώ φανταστείτε δύο πιανίστες να παίζουν μια σονάτα του Μότσαρτ ή του Μπραμς για δύο πιάνα με δαιμονική ταχύτητα σε τέλειο συγχρονισμό.

Καλή επιτυχία και φροντίστε να κάνετε αυτές τις ασκήσεις όσο πιο διασκεδαστικές γίνεται!

Το αντισχέδιο του Σεζάν

   Σε πολλά από τα έργα του Πωλ Σεζάν και ιδιαίτερα στις νεκρές φύσεις του, παρατηρούνται αντικείμενα τα οποία, αντιβαίνοντας στους νόμους του παραδοσιακού σχεδίου, είναι ασύμμετρα, όπως για παράδειγμα η φρουτιέρα, το μπουκάλι με το λικέρ και το βάζο με τις τουλίπες στα παραδείγματα παρακάτω. Διάφορες ερμηνείες έχουν προταθεί όσον αφορά αυτές τις ασυμμετρίες· ότι πρόκειται λόγου χάρη για δημιουργικές ελευθερίες που πήρε ο ζωγράφος, επειδή έτσι τού υπαγόρευε το καλλιτεχνικό του ένστικτο, ή γιατί εξυπηρετούσαν τη σύνθεση. Υπάρχει όμως και ένας ακόμα βασικότατος λόγος που ο Σεζάν ζωγραφίζει τα μπουκάλια και τις φρουτιέρες του με τον τρόπο που το κάνει, ο οποίος βασίζεται αποκλειστικά και μόνο στην παρατήρηση και όχι σε υποκειμενικά καλλιτεχνικά δεδομένα. Ενώ οι Ιμπρεσσιονιστές παρατήρησαν ότι στη φύση τα χρώματα και οι ατμοσφαιρικές εντυπώσεις μεταβάλλονται ανάλογα με το φως και το χρώμα της ημέρας, φαίνεται ότι ο Σεζάν πήγε ένα βήμα παραπέρα και παρατήρησε ότι αλλαγές φωτισμού σημαίνουν και αλλαγές στο σχέδιο και τη σύνθεση. Ένα απλό αντικείμενο όπως π.χ. ένα βάζο θα δίνει ελαφρά διαφορετική εντύπωση κάτω από διαφορετικές φωτιστικές συνθήκες. Σε ανοιχτό φόντο, για παράδειγμα, η φωτεινή πλευρά του βάζου θα τείνει να συγχωνευθεί με αυτό, ενώ η σκοτεινή θα διαγράφεται πολύ καθαρά, σαν σιλουέττα. Σε άλλες, τα ανακλώμενα φώτα στη σκιά θα τείνουν να παραμορφώσουν τη σιλουέττα και την αίσθηση της συμμετρίας. Έτσι δημιουργούνται στο μάτι ασυμμετρίες, τις οποίες οι παραδοσιακοί ζωγράφοι τείνουν να αγνοήσουν επειδή γνωρίζουν ότι το βάζο ή το μπουκάλι είναι συμμετρικό ή επειδή έχουν διδαχτεί ότι πρέπει να διορθώνουν τα υποτιθέμενα σφάλματα της όρασής τους και να βλέπουν "αντικειμενικά". Η δεξιά μεριά της φρουτιέρας παρακάτω για παράδειγμα, είναι πιο μικρή από την αριστερή, επειδή είναι στη σκιά και δίνει αυτή την εντύπωση υπό αυτές τις συνθήκες. Και παρόλο που η ψυχολογία της όρασης και η θεωρία Gestalt έχει μελετήσει διεξοδικά αυτά τα οπτικά φαινόμενα, φαίνεται ότι αρκετοί θεωρητικοί της τέχνης, και όχι μόνο, επιμένουν να τα αγνοούν. Οι αισθήσεις και οι εντυπώσεις όμως, les petites sensations που έλεγε και ο ίδιος ο Σεζάν, λένε κάτι άλλο. Αποδεικνύεται δηλ. με έναν ακόμα τρόπο ότι το παραδοσιακό σχέδιο δεν μπορεί να συλλάβει και να μεταφέρει στον καμβά το σύνολο της οπτικής εμπερίας, εξ ου και η ανάγκη για το αντισχέδιο. 

Σεζάν: Νεκρή φύση με φρουτιέρα, π. 1879, Ιδιωτική συλλογή

Σεζάν: Νεκρή φύση με μπουκάλι λικέρ, 1890-94, Εθνική Πινακοθήκη Washington D.C.

Σεζάν, Βάζο με τουλίπες, 1888, Norton Simon Art Foundation

Το αντισχέδιο

    Για πάρα πολλούς αιώνες η δυτική ζωγραφική έμεινε κοιμισμένη στα σκοτάδια. Για πάρα πολύ καιρό προσπάθησε να μιμηθεί την εξωτερική όψη των πραγμάτων, ξεγελώντας τον εαυτό της και τον θεατή.

    Αιώνες ολόκληρους το σχέδιό της (δηλ. το μάτι της) έμεινε υποταγμένο σε κανόνες εξωτερικών αναλογιών και των μεταξύ τους αντικειμενικών σχέσεων. Απέτυχε να κοιτάξει και να βρει τις θείες αναλογίες που εμψυχώνουν τα πράγματα. Για πάρα πολύ καιρό, προσπάθησε να αποδώσει τη φόρμα των αντικειμένων με κάλπικο κιαροσκούρο, αγνοώντας την ουσία της φόρμας που είναι η ψυχή των πραγμάτων.

   Αν αυτό υπήρξε το σχέδιο, τότε έχει έρθει ο καιρός να εφευρεθεί εκ νέου το αντισχέδιο. Το αντισχέδιο που είναι κανόνας και οπτική αντίληψη και κοιτάζει πώς η ουσία των πραγμάτων εκφράζεται στην εξωτερική τους όψη. 

   Οι Βυζαντινοί και οι Κινέζοι δεν μπήκαν ποτέ στη διαδικασία της απόλυτης αντικειμενικότητας. Οι σύγχρονοι καλλιτέχνες από την άλλη αγνόησαν εντελώς την εξωτερική όψη της πραγματικότητας ως το χωροθέατρο όπου εκφράζεται το θείο και προχώρησαν σε εντελώς υποκειμενικές διαδικασίες, οι οποίες μηδενικό έρεισμα είχαν στην αλήθεια.

   Το αντισχέδιο είναι η σύνθεση των δύο. Αδιαφορεί για την αντικειμενικότητα ως νεκρό γράμμα και αδιαφορεί για την υποκειμενικότητα ως το θέατρο του αληθινά παραλόγου. Αντιθέτως, κοιτάζει πώς το θείο πραγματώνεται στη Φύση και αυτό προσπαθεί να συλλάβει. Σ' αυτή του την προσπάθεια, η τυραννία της πραγματικότητας, όπου η ζωγραφική προσεγγίζει την αντικειμενικότητα της αρχιτεκτονικής καταργείται, και η εξωτερική όψη των πραγμάτων έχει σημασία μόνο στο βαθμό που υπηρετεί τις ιδέες που εκφράζονται μέσα από αυτή. 

   Αυτό είναι το αντισχέδιο.

Το δώρο του Μικελάντζελο

   Αυτά είναι ορισμένα από τα σχέδια που ο Μιχαήλ Άγγελος δημιούργησε για τον φίλο του Τομάσο ντε Καβαλιέρι, προκειμένου αυτός «να μάθει σχεδιάζει» όπως μας λέει ο Βαζάρι. Πρόκεται για μερικά από τα ομορφότερα σχέδια που έχουν φτιαχτεί ποτέ. Ενώ είναι δεδομένο πως ό,τι έβγαινε από το χέρι του Μικελάντζελο είχε τη σφραγίδα της τελειότητας, αυτά τα σχέδια είναι ιδιαίτερα αφενός μεν επειδή φτιάχτηκαν ως ολοκληρωμένα και πλήρη αφ' εαυτού (και όχι ως προσχέδια), αφετέρου δε επειδή γεννήθηκαν από την αγάπη που είχε για τον φίλο του. Και φυσικά, επειδή από καλλιτεχνικής σκοπιάς είναι απαράμιλλης αισθητικής και τεχνικής τελειότητας. Όπως λέει ο Βαζάρι είναι σχέδια «σπάνιας αξίας... τέτοια που ο κόσμος δεν έχει ματαδεί». O Τομάσο σε γράμμα του προς τον καλλιτέχνη αναφέρει ότι «ο Πάπας, ο Καρδινάλιος και όλος ο κόσμος τα θαύμασε», ενώ ο Καρδινάλιος του πήρε τον Γανυμήδη για να τον αντιγράψει. Παρουσιάστηκαν όλα μαζί συγκεντρωμένα πριν από δύο χρόνια σε μια έκθεση που οργάνωσε το Courtauld Institute του Λονδίνου.

Το Όνειρο (Il Sogno),  The Courtauld Gallery, Λονδίνο

Η τιμωρία του Τιτυού, Royal Collection, Windsor Castle, UK

Η πτώση του Φαέθοντα, Βρετανικό Μουσείο, Λονδίνο

Η Αρπαγή του Γανυμήδη, Fogg Art Museum, Harvard University, Cambridge

Κι εδώ μια ομιλία από την Stephanie Buck, επιμελήτρια στο Courtauld Institute για το Όνειρο:

Η παρατήρηση της Φύσης και η ανάγκη για μια νέα καλλιτεχνική εκπαίδευση

   Σίγουρα όλοι όσοι έχουν περάσει από μια βασική καλλιτεχνική εκπαίδευση στην Ελλάδα -συνήθως ως προετοιμασία για κάποια από τις σχολές καλών τεχνών της Ελλάδας- θα έχουν αναρωτηθεί για ποιο λόγο διδάχτηκαν το σχέδιο με τον τρόπο που το διδάχτηκαν; Γιατί η αντιγραφή εκμαγείων από γλυπτά της κλασικής αρχαιότητας είναι τόσο αναγκαία; Η αλήθεια είναι ότι αυτή υπήρξε η βασική καλλιτεχνική εκπαίδευση που κυριάρχησε σε όλη την Ευρώπη μετά την Αναγέννηση, αρχής γενομένης από την Γαλλική Ακαδημία (Académie royale de peinture et de sculpture) το 1648 και μέχρι το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα. Η επέλαση της σύγχρονης τέχνης από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά οδήγησε στον ολοκληρωτικό -σχεδόν- αφανισμό αυτού του είδους εκπαίδευσης στην Αμερική και τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης, για να την ξαναβρεί μόλις την τελευταία δεκαετία, όπου η νεοκλασική παράδοση γνωρίζει μια απρόσμενη αναβίωση στις ΗΠΑ και τον Καναδά, με βιβλία όπως το νεοκλασικό Cours de Dessin του Charles Bargue να γίνονται ανάρπαστα. Κανείς δεν αμφισβητεί την αξία και αναγκαιότητα της εκμάθησης του σχεδίου και του χρώματος, με τον ίδιο τρόπο που κανείς δεν αμφισβητεί το γεγονός ότι αν θέλει κάποιος να γίνει κλασικός πιανίστας θα πρέπει να μελετήσει κλασικό πιάνο. Ενώ όμως αν θέλεις να παίξεις Λιστ είναι λογικό να θέλεις να ακολουθήσεις τις μεθόδους της εποχής του Λιστ, αν θέλεις να κάνεις σύγχρονη τέχνη δεν είναι καθόλου λογικό να πρέπει να ακολουθείς υποχρεωτικά και σχεδόν αποκλειστικά τις μεθόδους της νεοκλασικής Γαλλικής Ακαδημίας.

   Ο σκοπός της οποιασδήποτε βασικής καλλιτεχνικής εκπαίδευσης είναι να ακονίσει το μάτι και το χέρι στην αναζήτηση της αλήθειας. Αυτή ήταν και μία από τις κυρίαρχες αξίες της κλασικής Αθήνας. Και παρόλο που όποιος θέλει να μελετήσει την κλασική αρχαιότητα θα πρέπει να είναι σε θέση να το κάνει, ο σχεδόν αποκλειστικός ρόλος που έχουν τα εκμαγεία στην καλλιτεχνική εκπαίδευση δεν τεκμηριώνεται ούτε από την ζωγραφική παράδοση, αλλά ούτε και φιλοσοφικά.

   Ο πατέρας του ιμπρεσιονισμού και της αφαίρεσης, ο Τζ. Μ. Γ. Τέρνερ αναγκάστηκε να δεχτεί κλασική εκπαίδευση από πολύ μικρή ηλικία όταν έγινε δεκτός στη Σχολή της Βασιλικής Ακαδημίας του Λονδίνου σε ηλικία μόλις 14 ετών. Ο σημαντικότερος όμως μελετητής του Τέρνερ και μεγαλύτερος Άγγλος θεωρητικός του 19ου αιώνα, ο Τζον Ράσκιν, δηλώνει απερίφραστα ότι "...του πήρε τριάντα χρόνια για να συνέλθει από αυτή την εκπαίδευση." O άλλος μεγάλος τοπιογράφος του 19ου αιώνα, ο Ζαν Μπατίστ Καμίλ Κορό φαίνεται να στάθηκε πιο τυχερός γιατί με δάσκαλο τον Jean-Victor Bertin δούλεψε αντιγράφοντας βοτανικές λιθογραφίες, αλλά και απευθείας στην ύπαιθρο από νωρίς.

Τζον Ράσκιν, Βόλτα στους αμπελώνες της Λούκα (Τοσκάνη)

    O Άγγλος καλλιτέχνης και θεωρητικός Τζον Ράσκιν ανέπτυξε τη δική του μέθοδο σχεδίου, η οποία βασίζεται στην τοπιογραφική παράδοση, και όχι μόνο. Στα Στοιχεία Σχεδίου (The Elements of Drawing) που εκδόθηκαν το 1857, ο Ράσκιν διδάσκει σχέδιο και ζωγραφική από τη Φύση, χρησιμοποιώντας στην αρχή φυσικά αντικείμενα (π.χ. πέτρες, δέντρα, φύλλα, κλαριά κλπ) για την ανάπτυξη της παρατηρητικότητας και την εκμάθηση βασικών τεχνικών ικανοτήτων (μέτρηση, σχέδιο, τόνος κλπ) και στη συνέχεια εργασία απευθείας στην ύπαιθρο (en plein air), μαζί με την μελέτη τοπίων από τους μεγάλους δασκάλους. Η μέθοδός του αναπτύχθηκε περισσότερο όταν έγινε o πρώτος καθηγητής Καλών Τέχνων που πήρε την έδρα Slade στην Οξφόρδη τo 1870 και είναι μεγαλοφυής και σε κάθε περίπτωση μοναδική. Για την ακρίβεια, με εξαίρεση τα σημειωματάρια του Πάουλ Κλέε, που ανήκουν σε άλλη κατηγορία εντελώς, είναι αμφίβολο αν έχουμε κάποια άλλη τέτοια μέθοδο για την ανάπτυξη του καλλιτεχνικού νου και των τεχνικών ικανοτήτων του καλλιτέχνη. Ο Ράσκιν, παρατηρώντας τον τρόπο που εξελίχτηκε η δυτική τέχνη και τα στάδια από τα οποία πέρασε από την αρχαιότητα μέχρι την εποχή του, δημιούργησε εξαιρετικές και πρωτότυπες λύσεις στα προβλήματα της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης της εποχής του, που βασίζονταν στην αγάπη και την παρατήρηση της Φύσης, χωρίς να αμελεί την κλασική αρχαιότητα.  

   Η μέθοδός του αποτυπώνεται στα έργα του The Elements of Drawing, Lectures on Art και στη συλλογή των 1470 έργων που βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Ασμόλιαν της Οξφόρδης (Ashmolean Museum) τα οποία ο Ράσκιν χρησιμοποιούσε ως διδακτικό υλικό στο Ruskin School of Drawing της Οξφόρδης. Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι τα Στοιχεία Σχεδίου επηρέασαν άμεσα τους Ιμπρεσιονιστές, αλλά και τον Σερά (στο οποίο έχουμε ήδη αναφερθεί εδώ).

   Η γοητεία της είναι η προσήλωσή της στη Φύση και την Αλήθεια και ως προς αυτό η μέθοδός του βρίσκεται πολύ πιο κοντά στο αρχαίο Ελληνικό πνεύμα, απ' ό,τι οι Γαλλικές μέθοδοι και τα γύψινα εκμαγεία. Η τέχνη των αρχαίων Ελλήνων γεννήθηκε από μια βαθειά, συνεχή και ενδελεχή παρατήρηση και γνώση της Φύσης, μια γνώση η οποία ίσως να υπερβαίνει τη δική μας. Ας τους μιμηθούμε.   

Το μάτι και η μνήμη - Σκέψεις για το σχέδιο (ΙΙΙ)

   Κοιτάζοντας κανείς τα σχέδια των μεγάλων καλλιτεχνών, ιδίως της Αναγέννησης, παρατηρεί ότι πολλά από αυτά εκτελέστηκαν από μνήμης. Τι είδους μνήμη όμως είναι αυτή που μπορεί και καταγράφει, ανακαλεί και αναδημιουργεί λεπτομέρειες, χειρονομίες, κίνηση, φως, σκιά και χρώμα με τελειότητα που θα έκανε και φωτογραφική μηχανή να ωχριά;  

   Ο Λεονάρντο στα Σημειωματάριά του γράφει: "...πριν κοιμηθώ φέρνω στο νου μου και φαντάζομαι τις εξωτερικές λεπτομέρειες των μορφών που μελέτησα το πρωί [...] μια εξαιρετική και πολύ χρήσιμη άσκηση για την ανάπτυξη  της μνήμης." Δηλαδή, ο Λεονάρντο είχε ανακαλύψει και χρησιμοποιούσε από τότε αυτά που ψυχολόγοι και επιστήμονες μελέτησαν και τεκμηρίωσαν μόλις τις τελευταίες δεκαετίες: το ρόλο της δημιουργικής φαντασίας και του οραματισμού (visualization) σε κατάσταση διαφοροποιημένης συνειδητότητας (altered state of consciousness) πριν από τον ύπνο για την ανάπτυξη και ενίσχυση νοητικών ικανοτήτων.

   Kατά πάσα πιθανότητα τo πληρέστερο και μεθοδικότερο σύστημα που έχουμε σήμερα στη διάθεσή μας για την εξάσκηση και ανάπτυξη της οπτικής μνήμης στο σχέδιο και τη ζωγραφική, μάς έρχεται από τη Γαλλία του 19ου αιώνα και έναν κύριο που ονομαζόταν Οράς Λεκόκ ντε Μπουαμποντράν (Horace Lecoq de Boisbaudran) και ο οποίος ήταν, μεταξύ άλλων, ο δάσκαλος του Αυγούστου Ροντέν (ο οποίος είχε εμφανώς επηρεαστεί από τις μεθόδους του δασκάλου του).

   Ο Λεκόκ ανέπτυξε μία σειρά απλών και σταδιακών ασκήσεων οι οποίες βοηθούσαν τον σπουδαστή να απομνημονεύει, να σχεδιάζει και να ζωγραφίζει με ακρίβεια από μνήμης. Ξεκινούσε ζητώντας από τους μαθητές του να παρατηρήσουν και να απομνημονεύσουν με όποιον τρόπο ήθελαν  γραμμές, άξονες και απλά σχήματα (π.χ. μία μύτη σε προφίλ), προχωρώντας στη συνέχεια σε όλο και πιο σύνθετα σχήματα, τόνο, χρώμα και στο τέλος τοπία και μοντέλα σε κίνηση. Τα αποτελέσματα είχαν μεγάλη επιτυχία και παρουσιάστηκαν στην Ακαδημία Καλών Τεχνών στο Παρίσι, καθώς και σε άλλους οργανισμούς και σιγά-σιγά ενσωματώθηκαν στη διδασκαλία του ελευθέρου σχεδίου όχι μόνο στη Γαλλία, αλλά και στις ΗΠΑ και την Μεγάλη Βρετανία μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα. 

   Δυστυχώς, με τα χρόνια το σύστημα παρέπεσε σε αχρησία, παρόλο που ασκήσεις για την ανάπτυξη της οπτικής μνήμης χρησιμοποιούνται μάλλον άτυπα σε διάφορα εργαστήρια και σχολές καλών τεχνών ανά τον κόσμο.  

   Το πρωτότυπο γαλλικό κείμενο που παρουσιάζει αναλυτικά τη μέθοδό του βρίσκεται εδώ, ενώ η αγγλική μετάφραση είναι εδώ (και τα δύο άνευ πνευματικών δικαιωμάτων). Τέλος, ένα πολύ ωραίο άρθρο για το θέμα από τις Carol Allison και Joan Irey είναι εδώ.

Σκέψεις για το σχέδιο ΙΙ: περίγραμμα & φως

Το περίγραμμα σε ένα σχέδιο είναι αυτό που ορίζει ένα αντικείμενο και ανάλογα με την σχολή και τον τρόπο σκέψης που χαρακτηρίζει έναν καλλιτέχνη αντιμετωπίζεται διαφορετικά. Συνήθως το δεχόμαστε ως μια σύμβαση που μάς επιτρέπει να αποδώσουμε και να εκφράσουμε σε κάποιο βαθμό τη φόρμα ενός αντικειμένου, οριοθετώντας το σε σχέση με τα υπόλοιπα αντικείμενα και το χώρο. 

Υπάρχουν περιπτώσεις όμως που ο καλλιτέχνης εστιάζεται στο φως και το περίγραμμα εξακολουθεί να υπάρχει, όχι ως κλειστή φόρμα, αλλά ως συνάρτηση του φωτός. Το περίγραμμα ως τόνος δηλαδή ή ως διαφορά φωτός μεταξύ δύο επιφανειών, όπως βλέπουμε π.χ. στο πορτραίτο του ποιητή Λι Πο από τον Λιανγκ Κάι και την Κινέζικη ζωγραφική εν γένει, στις χορεύτριες του Ντεγκά και στα μελάνια του Ρέμπραντ. Το θέμα (περίγραμμα/μη-περίγραμμα, ανοιχτές/κλειστές φόρμες, η γραμμή ως τόνος και ως τρόπος απόδοσης προοπτικής), αλλά και η κατά καιρούς αντιμετώπισή του από καλλιτέχνες και πολιτισμούς, είναι ανεξάντλητο. Μια πρώτη γεύση:

Ρέμπραντ: Η αιμορροούσα 

Ρέμπραντ: Μωρό που μαθαίνει να περπατάει

 Ρέμπραντ: Ο Χριστός που πλένει τα πόδια των μαθητών του

Σκέψεις για το σχέδιο (Ι)

Γράφει ο Χάρολντ Σπήντ στο κλασσικό του "The Practice and Science of Drawing" (1917):

"Το σχέδιο λοιπόν, για να λέγεται σχέδιο θα πρέπει να έχει κάτι παραπάνω από ακρίβεια. Θα πρέπει να παρουσιάζει τη μορφή των πραγμάτων πιο ζωντανά απ' ό,τι τα βλέπουμε συνήθως στη φύση. Κάθε νέος μάστορας στην ιστορία της τέχνης ανακάλυψε κάποιο νέο νόημα στη μορφή των απλών πραγμάτων, προσφέροντας με αυτό τον τρόπο στον κόσμο μια νέα εμπειρία".  

(A demonstration drawing at the Goldsmith's College)

Το σχέδιο & το χρώμα

Πέτυχα σήμερα ένα παλιό άρθρο του ΒΗΜΑΤΟΣ για τον Εγγονόπουλο, το οποίο είχε γραφτεί με αφορμή την έκδοση ενός λευκώματος για τον καλλιτέχνη και ποιητή. Διαβάζοντας, γοητεύτηκα από κάποια λόγια του Εγγονόπουλου, όπως μας τα μεταφέρει ο Ιάκωβος Βούρτσης, και όπως τα αναμεταδίδω τώρα εγώ.

«... στη ζωγραφική έδινε απόλυτη σημασία στην αξία του χρώματος έναντι του σχεδίου. "Ετσι, η ζωγραφική γίνεται με το χρώμα", έλεγε. "Το σχέδιο είναι το σχήμα που παίρνει η χρωματική κηλίδα για να συμβάλη συνθετικά με τις άλλες κηλίδες, στη νόμιμη αξιοποίηση της επίπεδης επιφάνειας του πίνακος."